X
تبلیغات
دار بلوط - سیروس نوذری

چهارشنبه بیست و ششم بهمن 1390

نقد سیرس نوذری بر کتاب ماه بالای سرمجنون



          به گمان من هايكوي ايراني آرام آرام هويت مستقل خود را مي يابد.اين را مي توان ازنگاه مستقل شاعران هايكونويس نويس به اشيا وجهان بيرون دريافت. وبازبه گمان من يكي از شا خصه هاي هايكوي ايراني نشانه ها ي بومي ،درون فرهنگي و تجلي روح ايراني است كه نشان مي دهد شاعربانگاه مستقل خويش به جهان نظر دارد.
          علي اصغر بيك وردي شاعر گوشه گيرو گوشه نشين ،با اولين مجموعه هايكوهاي خود،مصداق مقدمه ي كوتاه من است.
"ماه بالاي سرمجنون" در دو فصل سامان يافته،بخش اول هايكوهاي جبهه است ،وبخش دوم هايكوهاي پشت جبهه. اين هاعناوين بسيار با مسمايي هستند كه مخاطب راسرراست به اصل مطلب ارجاع مي دهند.
          فصل اول كتاب به تنهايي باز مي گردد به همان نكته اي كه در مقدمه آوردم،يعني استقلال نگاه شاعرهايكو نويس ايراني وجداازآن چه درتجربيات مالوف باآن مواجه ايم.البته هايكو نويسي با مضمون جنگ بي سابقه نيست.درياداشت هاي پراكنده ي سربازان،درگيرودار جنگ جهان گيردوم ونمونه هاي هايكو وار كه در سنگر و زيراتش ودود نوشته شده بسيار است .هم چنين در سرزمين مادري آن ژاپن. مانند اين هايكواز توشي 1944- 1912 ،از شاعري كه در جنگ كشته شد:
- گلوله در سينه / مردي به ادامه ي حيات خويش مي كوشد /در كوه هاي تابستان.
                                                                                                هايكو،ص 349

         اما به هايكوهاي بيك وردي برگرديم.به لحاظ درونمايه ،جنگ فصل مشترك بيشتر هايكوهاي"جبهه"است.اما مواردي هست كه اگرمستقل ازهايكوهاي اين فصل خوانده شوند،ربط چنداني به جنگ ندارند:
- ستارگان /نزديك زمين / يكي افتاد.                            ماه بالاي سرمجنون،ص15
       اگرستارگان رانه مستقل ازماهيت وجودي خود بنگريم وآن رااستعاه اي از خمپاره،موشك و بمب انگاريم،آن وقت با شعرروبه روخواهيم بود،نه هايكو،كه هايكو در ذات خود از استعاره تهي ست.مي خواهم نتيجه بگيرم كه تصوير ارايه شده ،درجان خود ربطي به جبهه ندارد. شبي پر ستاره است،آن چنان كه احساس مي كنيم جنگل ستارگان به زمين نزديك است وافتادن يكي ازآن هامي تواند شهاب سنگي باشد.همان فعل وانفعالي كه در طبيعت اتفاق مي افتد.،واقع گرايانه. اين شاعر است كه شهود خودراازواقعيت برماعرضه مي دارد.
        ونمونه هاي ديگري ازاين دست كه درواقع هايكوهاي جنگ نيستند:
- لبخند مي زند/محو و دور دست/آن كه با موج مي رود.    ص18              
- ماه مي تابد/برني زار/باد مجنوني.                              ص24
- غرق اندوه/پل كارون/و چراغ هايش.                           ص46
- فرق ديروز/با امروز/يكي از ما نيست.                         ص50

        
       گاه تصاويرشاعريك وجهي هستند.هايكوهابدل به عكس شده اند ودرجهان بسته ي خود محبوس مانده اندو نمي توانندازمحدوده ي خود فرا روند.اين نوع تصويرسازي نه باشعرنسبت مي يابند نه باهايكو.درشعر تصويربيش وكم،بيانگرچيزي جدااز خوداست.اين گفته راازجرج سانتايانا،فيلسوف اسپانيايي به خاطردارم،و به تقريب چنين است كه شعر يعني شاعرچيزي بنويسيداما مراداو چيز ديگري باشد.اما درهايكو نشان دادن شيي وقتي ژرفامي يابدكه شاعرهايكونويس،شهودخود راازديدارشيي برمابتاباند.درنمونه ي زيرقت كنيم:
- بقچه دردست/كودكي بردوش/زن تنها.                        ص30
درتجربه ي بالاجزنشان دادن يك صحنه چه چيزبرمخاطب عرضه مي شود؟بگذريم كه به گمان من ، برخلاف هايكو نويسان وطني،مي پسندم كه شاعردرسطراول ازفعل استفاده كند:
-    بقچه دردست دارد/كودكي بردوش،/زن تنها
-                
        بااين شيوه به ساختارورفتارزبان فارسي وبن مايه هاي ارتباطي آن بامخاطب نزديك شده ايم.اماجزاين همان طوركه گفتم نمونه ي بالا، تصوير"درجهان شعر"از خودفراترنمي رود،ودر"جهان هايكو"نيزشهودي درجان خودندارد.
وازاين نمونه ها:
- دشت سبز/سه لكه ي سياه/تانك هامي آيند.                    ص31
- در خم جاده گم شد/با مردي كه يك پانداشت/آمبولانس.     ص19
 
در مواردي شاعرنتوانسته ازمحدوده ي نگاه بسته ي يك ذهن مطلق زده فراتررود،واين ازآن جا پيداست كه اوجنگ رادرتخاصم دوست ودشمن،خوب وبد،اهورايي واهريمني و...مي بيند.جنگ مربوط به آناني ست كه آن را مي افروزند،نه آن هايي كه به خاطر مقاصد ديگران كشته مي شوند.ازاين زاويه شاهنامه ي فردوسي،كه بنا به ماهيت حماسي وروح جنگ جويي خودبايداين نگاه يك سويه راداشته باشد،به ياري نبوغ انديشگاني فردوسي،آن هم درهزارسال پيش،بسيار ازاين فضاي بسته ي ذهني فراتررفته .اودر نبردهاايرانيان رااگر ستم كاروخون ريزباشند نكوهش مي كند.شمارابه اين سفارش كي خسرو، شاه ايران به فرامرز پهلوان ايراني توجه مي دهم:
ببين نيك تادوستدارتوكيست / خردمندوانده گسارتوكيست
ترادادم اين پادشاهي بدار    / به هرجاي خيره مكن كارزار
                                                                       شاهنامه،جلال خالقي مطلق،ج2،ص23
امادرمقايسه باآنچه گفتم،شاعرچنين مي گويد:
- ازپس سال ها/خالي وتنهايند/خاكريزها.                                 ص54
      نوعي نوستالژي دراين هايكو هست كه انگارشاعردلتنگ صحنه هاي دردناكي ست كه خوددرهايكوهايش تصويركرده ورنجي كه برسرزمين اش رفته است ... هايكوهاي شماره 24/26/30/31/34/و...ازاين دست اند.

       اما شاعردراين بن بست نمي ماند.بيك وردي درهايكوهاي ديگرش توانسته به خوبي تجربيات واقعي وملموس خودراگاه باطنز،و درآميختن آن باانديشه اي فرارونده ازخويش،وحتا بي طرفانه بازآفريني كند:
- گفتن نمي دانست/جزبه آذري،/مجروح پير.                    ص38
طنزنهفته دراين هايكوكه درواقع يك سن ريوي ناب است،بسياردردناك وغم بار مي نمايد.پيرمردمجروحي كه احياناازدرد گلوله ناله مي كند،به آذري حرف مي زند .حرف هاي دردناكي كه مخاطبان اش نمي فهمند.آياازعزيزانش مي گويد؟ازآن ها كه بسياردورمانده؟آياوصيتي دارد؟آيااين هاواپسين كلمات اوست؟هرچه باشد،مابا انسان روبه روهستيم،نه دوست و دشمن.امااگرمن جاي شاعر بودم به جاي كلمه ي"آذري"واژه ي"عربي"را به كار مي بردم ،تانشان دهم آن كه دردمي كشد انسان است چه ايراني چه عرب،چه دوست چه دشمن:
- گفتن نمي دانست/جزبه عربي/مجروح پير.
          نمونه هايي  كه البته شاعر توانسته ازدرون جنگ ورنج هاي بي پايان آن سخن بگويد كم نيست:
- خون راديدم/برسنگر/باپرواز منورها.                          ص35
- ماه وستاره/ مي بينند/كشته هاي فتاده به هامون را.       ص32
- مرده اند همه/حتا كلاغان/ آسمان حلبچه.                      ص29
          بيك وردي درمواردي حتا توانسته ازاين مرحله نيز عبور كند،بااين كه خود دريك سوي جبهه سنگرگرفته.دراين فضااست كه باشاعري واقعي وعميق روبه رومي شويم.شاعري كه ازموضع گيري هاوباورهاي اش فراتررفته وانسان دردمند و نوعي رافارغ ازنگاه قومي،قبيله اي،ملي و...نظاره مي كند:
- عراقي است/ياايراني/گنجشك آمده اين سو؟                   ص40
درهايكوي بالا با گنجشكي مواجه هستيم كه مرزبندي آدميان را نمي شناسد.مگردرخت وسنگ،پرنده و باد،و زمين مرزمي شناسند؟آن ها به ذات وچيستي حضوردرجهان نزديك تراند.واين البته باروح ذن- بوديسم كه بازگشت به سوي طبيعت راتوصيه مي كند بسيارنزديك است.
        درهايكوهاي زيرشاعرعميق ترباروح كسي كه درچنبرنبرداسيرشده نزديك مي شود:
- هرگز نخواهدخورد/سيبي كه درجيب دارد/سرباز.                ص43
- سال نو/هم چنان/شليك مي كنيم.                                      ص44
- شره مي كند/ازتفنگ اش/باران بهاري.                             ص44
- توپ،تانك،شقايق/هرچه شسته مي شود/درباران.                ص45
...والبته اين هايكوي درخشان:
- اسيران/بي پاي افزار/باعرق گيرهاي نه چندان سپيد            ص57
        شاعردراين جا از كسوت يك نبرده ي جنگ آوربيرون آمده وعميقن بدل به انسان- شاعري شده كه فراترازيك ذهن عوام زده به ماهيت جنگ نظرافكنده است. او حتا به دشمن اش نگاهي انساني و مشفقانه داردوبراودل مي سوزاند.شاعررنج آن هارانه درمحدوده ي دوست ودشمن، كه درگستره ي انسان كلي بيان مي كند،انساني كه اتفاقن بيگانه است .واين مي توانست به گونه اي ديگراتفاق افتد وشاعردرآن سوي مرز،بي پاي افزازوباعرق گيرنه چندان سپيد اسيردرآن سوباشد.دراين مقام هراسيروهركشته اي،ازهر طرف كه باشد،چشم انتظاراني دارد،مادري،پدري،همسري و...
       هم ازاين منظراست كه شاعر مي تواند تا عشق را درصحنه ي نبردازيادنبرد.اومي داند كه سرانجام ،جنگ پايان مي يابدوبازشورحيات،آرزوهاوشادي هاوعشق زندگي رامعنامي بخشند:
- جزساعت وتفنگ ام/پوتين هاخيس/عكس تونيز.                               ص21
- واكس/دامادي بزن/پوتين هاي م را.                                                ص51
- ثروتي ست درخلوت سنگر/راديوي موج كوتاه/باصداي فيروز.             ص18
اين شورعشق وزندگي درفصل دوم كتاب هم ادامه يافته است:
-    قالي هاي شسته بربام/گونه هاي سرخ همسرم/چندروزتابهار؟        ص46 
-    هردستمالي كه مي كشيد/آسمان پنجره/آبي تر مي شد.                    ص79
درون صلح جووانسان مدارشاعرنيز،گاه نه مستقيم،كه درنگاه او به طبيعت وتوجه دقيق ومشفقانه به آن جلوه يافته است.دل سوزاندن برآب،علف،ماهيان و...
- گل آلودكرد/جوي زلال را/نفربرسنگين                                   ص15
- نگاه كن!/بالاي برجك سوخته/علف رونده را.                         ص17
- فريفته مشو!/كنارآن گل زيبا/خفته است ميني.                         ص28
- نفربرهابه آب زدند/آشفته شد/خواب ماهيان جوان.                 ص32


درفصل دوم كتاب وهايكوهاي پشت جبهه نيز،مانندفصل اول،گرايشات "سن ريو"ي آشكارا ديده مي شود.اين ويژگي بسيارپذيرفتني ست،زيرانگاه شاعرمعطوف به واقعيات تلخ ، ودرعين حال طنزآميززندگي ست.وازاين روبيان مستقيم وسرراست آن چه مي بيندوجهي روايي به هايكوهاي اوداده است.گاه گويي باداستاني ميني مال روبه رو هستيم،ويژگي هايي كه درسن ريو وجه بنيادي دارد:
- آسوده خفته است/زيرماشين،/گربه ي گرمازده.               ص63
- نرم وخوش بو/رختخواب اش/پدري كه نيست.                ص64
- زل زده/فيش حقوق را/پيرنشسته درپارك.                      ص73
- چقدردوراست/ازخانه/كارگرافغان                                 ص81
- تنها/صفحه ي ترحيم رامي خواند/پيرمرد.                      ص82

         البته زيبايي ودرخشندگي هايكوهاوسن ريوهاي بيك وردي مانع ازآن نيست كه درمواردي نكاتي رادرشيوه ،بيان وساختارزباني شاعرنديده بگيريم.هرچند ويراستاري كتاب را شاعري نام آشنابه انجام رسانده وبه واسطه ي آن تمام مجموعه زباني يكدست وروان يافته است،ولي مايل ام برخي نمونه هارابيش ازپيش واكاوي كنم:
- گل آلودكرد/جوي زلال را/نفربرسنگين.                        ص15
به نظر مي آيدصفت زلالي درروح جوي نهفته است.اين زلالي راعبورنفربرسنگين گل آلودمي كند.شايدحذف يك كلمه ايجازشعررابه كمال برساند:
-    گل آلودكرد/جوي را/نفربرسنگين.
ياموردزير:
- گلدوزي مي كند/برلباس اش/گروه خون را.                    ص53
روشن است كه گروه خوني مربوط مي شود به سربازي كه قراراست به جبهه برود، واين البته به لباس اوارتباطي ندارد.شايد درست تراين باشدكه تنهابه نسبت دادن گروه خوني به لباس رزمنده كفايت نشود،كه گروه خوني متعلق به رزمنده است نه  تن پوش رزم او:

-    گلدوزي مي كند/برلباس رزم /گروه خوني اش را.

جزاين هابرخي تجربيات شاعرشعرهاي كوتاهي هستند كه البته بي آن كه برآن هاارزش گزاري كنم،مي گويم كه به هايكو ربطي ندارند،مثل نمونه ي زيركه درواقع يك مصرع شعرفارسي ست،اگرآن رادريك سطربنويسيم:
- ماه اگرغمگين است/ابررا/پس بزنيد.                                  ص64
ويانمونه ي زيركه شعري كوتاه است:
- چترراجمع كرد/مژه هاي ش اما/نمي ازباران داشت.             ص81
         دربرخي هايكوها شاعربه عناصرطبيعت، صفات انساني بخشيده،كه البته اين تمهيد ربطي به هايكونويسي كلاسيك ندارد.شعر فارسي پراست ازاين نوع تركيب سازي:
بادديوانه،نيلوفرياغي،ماه غمگين
         در جهان ذهني هرهايكونويس اشيا جداازانسا ن حضوردارند،صفات انساني متعلق به انسان است و نمي توان آن رابه اشيا نسبت داد. ابروبادومه وخورشيدوفلك دررفع حوايج مانيستند.باد درذات خود نه ديوانه است ونه هشيار،نه خوب است نه بد.آن چه ما به اونسبت مي دهيم،بازتاب نيازهاوحالات دروني ماوبرداشت هاي ما از طبيعت است كه درژرفاي خود ربطي به طبيعت ندارند،زيرااين اموربيشتر در جدول منافع آدميان معنا يافته اند.


        باهمه ي استقلالي كه اين مجموعه به واسطه ي درونمايه ي خوددارد،تاثيراتي از هايكونويسان بزرگ پذيرفته،مثل نمونه ي زيركه روح هايكوهاي "ايسا"درآن موج مي زند:
- لوله ي بخاري/جاي لانه كردن نيست/قمري بي فكر!            ص69
وياتاثيرپذيري از "سانتوكا ":
- به احترام باد/سرخم مي كند/گندم زار                               ص65
نمونه هايي كه اتفاقن زيبا سروده شده اند،زيرا تقليد نيستندوازجان شاعربرخواسته اند.ويا نمونه ي درخشان زير:
- مي خوانم به رايگان/روزنامه هاي دكه را/شبانگاهان.         ص63
كه مرا ياداين هايكواز"كي تو 1741-1789"مي اندازد:
- دكه اي/باوزنه هايي روي كتابب هاي مصور/نسيم بهار.       ص280

        همان طوركه پيش ازاين اشاره كردم بيك وردي بيشترگرايشات سن ريويي دارد،واين بي گمان برآيند شرايط اجتماعي ونگاه شهري اوست.شاعراني مثل كاوه گوهرين وفرشته پناهي ،البته  هر يك با حفظ استقلال شاعرانه ي خويش، درنوع خودازاين دست شاعران اند. اميدوارم بيك وردي باانزواي خود خواسته اش بتواند هم چنان هايكونويسي جدي باقي بماندوشايد اكنون كه سال ها ازجنگ هشت ساله گذشته بخواهدبازهم عميق تربه رنج هاومصايب آن سال هاي خون باربنگرد.
        مجموعه ي ماه بالاي سر مجنون يگانه است زيراپديده ي جنگ را به جهان هايكوكشانده است وگمان نمي كنم بعدازاين ها شاعري اين چنين متمركز به اين پديده ي هول ناك بپردازد.  
 
 
 
 نظرات :

برچسب‌ها: نقد هایکو, ماه بالای سر مجنون, سیروس نوذری
نوشته شده توسط علی اصغر بیک وردی در 16:21 |  لینک ثابت   •